Er is geen naam die zo zwaar beladen is als die van Judas Iskariot. Al tweeduizend jaar staat zijn naam synoniem voor het ultieme kwaad, voor de dolk in de rug, voor de kus die de dood brengt. We hebben hem door de eeuwen heen afgebeeld en gezien als een monster. En dat is begrijpelijk.

Het geeft ons een veilig gevoel. Want als Judas een monster is, dan is hij niet zoals wij. Dan staat hij ver van ons af.

Maar wat als we Judas eens niet als een monster bekijken, maar als een mens? Een mens die, net als de andere elf discipelen, alles achterliet om Jezus te volgen. Een mens die drie jaar lang met Hem optrok, met Hem at, naar Hem luisterde en Hem zag genezen. Als we Judas menselijk maken, wordt zijn verhaal niet minder erg, maar wel veel indringender. Want dan wordt Judas een spiegel. En wat we in die spiegel zien, is soms pijnlijk herkenbaar.

De buitenstaander met een plan

Om Judas te begrijpen, moeten we kijken naar wie hij was in de groep. Hij was de enige die niet uit Galilea kwam. Zijn naam, Iskariot, betekent waarschijnlijk ‘man uit Kerioth’, een stad in Judea. Terwijl de andere discipelen eenvoudige vissers en handwerkers uit het noorden waren, was Judas de buitenstaander. Hij was waarschijnlijk de intellectueel van de groep, de man van de cijfers, de pragmaticus. Hij was de penningmeester.

Judas volgde Jezus niet zomaar. Hij had, net als veel van zijn tijdgenoten, een heel specifiek beeld van wat de Messias zou gaan doen. Judea zuchtte onder het juk van de Romeinse bezetter. Men wachtte op een sterke leider, een koning zoals David, die de vijand zou verjagen en een machtig rijk zou stichten. Judas zag in Jezus de man die dit kon doen. Hij zag de wonderen, hij hoorde de autoriteit in Jezus’ stem, en hij dacht: Dit is hem.

Maar Judas had een script geschreven voor Jezus. Hij had een plan in zijn hoofd over hoe de bevrijding eruit moest zien. En daar begint de tragiek, want Jezus was anders dan hij dacht.

Wanneer de ander niet voldoet aan jouw beeld

We herkennen dit allemaal in onze eigen vriendschappen en relaties. We ontmoeten iemand en we vormen ons een beeld van die persoon. We hebben verwachtingen. We denken te weten wie de ander is en wat de ander voor ons moet betekenen. Maar op een gegeven moment doet de ander iets wat niet in ons plaatje past. De ander stelt ons teleur, maakt keuzes die we niet begrijpen, of weigert te voldoen aan de eisen die we vaak onuitgesproken stellen.

Bij Judas groeide de teleurstelling langzaam uit tot frustratie. Hij hoorde Jezus praten over het koninkrijk van God, maar Jezus leek geen enkele aanstalten te maken om een leger te vormen. Sterker nog, Jezus begon steeds vaker te praten over lijden, over dienen, over je vijanden liefhebben en over Zijn eigen dood.

VoorJudas was dit onbegrijpelijk. Het was zwakte. In zijn ogen was Jezus de grip op de zaak aan het verliezen. De bewondering van Judas veranderde langzaam in iets kous en afstandelijks. De vriendschap was niet langer een open ontmoeting, maar een beoordeling geworden. Judas was niet meer aan het volgen, hij was aan het evalueren.

De omslag: Van mens naar object

Het moment waarop de vriendschap definitief knapte, was waarschijnlijk het incident met de dure parfum. Een vrouw giet een fortuin aan nardusolie over de voeten van Jezus. Het is een daad van liefde. Een moment van overgave.

Maar Judas kijkt ernaar en ziet alleen maar de verspilling. Hij begint te rekenen. “Dit had verkocht kunnen worden voor driehonderd penningen,” zegt hij.

Maar Jezus zei: ‘Laat haar. Ze doet dit in het licht van mijn begrafenis. Want de armen zullen er altijd bij jullie zijn, maar Ik niet.’

Ziet Judas niet een vriend die juist hem verlaat? Een vriend die “gek” is geworden?

Judas ziet in Jezus niet meer de verlosser waar Judas op hoopte, is hij niet enorm teleurgesteld? Wat is Hij dan nog wel waard? Voor Judas is het antwoord pijnlijk concreet: dertig zilverstukken. De prijs van een slaaf. Judas verkoopt Jezus niet alleen voor het geld; hij verkoopt Hem omdat Jezus in zijn ogen al een ‘object’ was geworden. Iets waar je afstand van kunt doen. Iets wat je kunt inruilen.

De taal van het verraad

Het is fascinerend om te zien hoe de taal van Judas verandert. In de laatste dagen voor het verraad noemen de andere discipelen Jezus nog steeds “Heer”. Dat is een woord van erkenning, van vriendschap en van overgave. Maar Judas noemt Hem “Rabbi”, meester of leraar.

Het klinkt respectvol, maar het is een degradatie. Een “Heer” volg je met je hele hart, maar een “leraar” is iemand naar wie je luistert zolang het je uitkomt. Judas had Jezus al uit zijn hart gezet. De innerlijke band was weg; er was alleen nog de uiterlijke vorm.

Dat brengt ons bij de kus in de tuin van Gethsemane. Waarom een kus? Judas had Jezus ook gewoon kunnen aanwijzen met zijn vinger. Maar de kus is de ultieme uiting van objectivering. Judas gebruikt een symbool van liefde om een zakelijke transactie te voltooien. Het is zo’n intens moment, omdat de vorm van vriendschap wordt gebruikt om de vriendschap te vernietigen. Het is de mens die de ander volledig als een instrument gebruikt voor zijn eigen plan.

De wanhopige forceerzet

Er zijn historici en theologen die denken dat Judas Jezus niet dood wilde hebben. Ze suggereren dat het verraad een ‘forceerzet’ was. Judas dacht misschien: Als ik Jezus uitlever aan de soldaten, dan móét Hij wel Zijn goddelijke macht gebruiken. Dan dwing ik Hem om de strijd aan te gaan en de revolutie te ontketenen.

Als dat waar is, maakt het de tragiek alleen maar groter. Het is de mens die God probeert te dwingen om in zijn menselijke plannetjes te passen. Het is de ultieme hoogmoed: denken dat jij het beter weet dan de ander, en de ander manipuleeren om jouw gelijk te bewijzen.

Toen Judas zag dat Jezus zich liet boeien, dat er geen engelenlegers kwamen, en dat de Meester de weg van het kruis opging, stortte zijn wereld in. Niet omdat hij een moordenaar wilde zijn, maar omdat hij besefte dat hij zijn eigen plan belangrijker had gevonden dan de persoon van Jezus. Hij had de vriendschap opgeofferd aan zijn eigen ideologie. En nu was alles weg. De dertig zilverstukken brandden in zijn handen. Ze waren het symbool geworden van zijn totale eenzaamheid.

Waarom Judas de spiegel is

Waarom is dit een spiegel voor ons? Omdat wij allemaal een beetje Judas in ons hebben.

Hoe vaak gebruiken wij de mensen om ons heen niet voor onze eigen doelen? Hoe vaak hebben we niet een script voor onze partner, onze kinderen of onze vrienden? En hoe reageren we als zij niet voldoen aan dat script? Worden we dan koud? Gaan we hen ook objectiveren? Zetten we hun aan de kant?

Verraad begint bijna nooit met een groot, boosaardig plan. Het begint klein. Het begint wanneer we stoppen met luisteren naar de ander en alleen nog maar luisteren naar onze eigen verwachtingen. Het begint wanneer we de ander gaan ‘wegen’ en ‘meten’ op basis van wat ze ons opleveren.

We verraden de ander wanneer we hem of haar reduceren tot een functie. “Mijn man is er voor mijn stabiliteit.” “Mijn vriendin is er voor de gezelligheid.” “Mijn collega is er om mijn werk makkelijker te maken.” Zodra de ander niet meer stabiel is, niet meer gezellig is of het werk niet makkelijker maakt, raken we gefrustreerd. En in die frustratie gaan we de ander behandelen als een object. We trekken ons terug, we worden cynisch, we praten over hen in plaats van met hen. Dat is de weg van Judas.

De reactie van Jezus: Het woord “Vriend”

Het meest schokkende in het hele verhaal van Judas is misschien niet de kus, maar de reactie van Jezus. Op het moment dat Judas de soldaten naar Hem toe leidt, kijkt Jezus hem aan en zegt: “Vriend, waarvoor ben je gekomen?”

Stel je dat voor. Jezus weet alles. Hij weet van de diefstal uit de kas, Hij weet van de dertig zilverstukken, Hij weet van de kus die komen gaat. En toch noemt Hij hem “Vriend”.

Dit is de kern van de hele zaak. Judas objectiveert Jezus, maar Jezus weigert Judas te objectiveren. Voor Judas is Jezus een instrument geworden dat hij kon inruilen. Maar voor Jezus blijft Judas een mens, een subject, een vriend. Een man wiens voeten hij de dag ervoor nog heeft gewassen. Zelfs in het hart van het verraad blijft Jezus de verbinding zoeken. Hij spreekt niet tot een ‘verrader’, Hij spreekt tot een persoon, een mens, een ziel.

Dit is het grote contrast. Het kwaad van Judas was het objectiveren. De liefde van Jezus is de weigering om de ander op te geven, hoe diep die ander ook gezonken is.

De wanhoop en de uitweg

Judas eindigde zijn leven in wanhoop. Hij wierp het geld de tempel in en hing zichzelf op. Het is een hartverscheurend einde. Waarom kon hij niet terugkeren? Petrus had Jezus immers ook verraden. Petrus ontkende drie keer dat hij Jezus kende. Dat was in essentie hetzelfde: Petrus verbrak de band, hij koos voor zijn eigen veiligheid boven de vriendschap.

Het verschil tussen Judas en Petrus zat niet in de zwaarte van hun fout, maar in hun blik op Jezus. Judas zat zo gevangen in zijn eigen logica en zijn eigen schuld, dat hij niet meer kon geloven in een liefde die groter was dan zijn verraad. Hij bleef Jezus objectiveren, zelfs na zijn zonde: hij zag Jezus nu als het ‘slachtoffer’ van zijn schuld, een duif in de tempel, niet meer als de ‘Vriend’ die kon vergeven.

Petrus daarentegen liet zijn eigen ego los. Hij huilde bittere tranen, maar hij bleef openstaan voor de ontmoeting. Hij liet zich door Jezus weer bij zijn naam noemen.

Wat wij kunnen leren

Het verhaal van Judas nodigt ons uit om heel eerlijk naar onszelf te kijken. Waar zijn wij penningmeesters van ons eigen gelijk? Waar zijn wij bezig de mensen om ons heen in vakjes te duwen en te beoordelen op hun nut?

De spiegel van Judas laat ons zien dat de grootste zonde niet is dat we fouten maken, maar dat we de ander niet meer als mens zien. Dat we de ander opsluiten in ons eigen oordeel.

Maar de spiegel laat ook iets anders zien. In de reflectie van Judas zien we op de achtergrond altijd Jezus staan. De Man die weigert mee te gaan in het spel van het objectiveren. De Man die, zelfs als wij de kus van het verraad geven, ons nog steeds aankijkt en vraagt: “Vriend, waarvoor ben je gekomen?”

Dat is de uitnodiging. Om uit de kille logica van de objectivering te stappen. Om de ander weer werkelijk te zien. Om het script dat we voor anderen hebben geschreven te verscheuren en hen de ruimte te geven om te zijn wie ze zijn.

Judas herinnert ons eraan hoe makkelijk het is om de liefde te verliezen wanneer we resultaten willen zien. Maar hij herinnert ons er ook aan dat we nooit een object zijn in de ogen van God. We zijn altijd een persoon, altijd een vriend, hoe ver we ook van het pad zijn geraakt. Het verhaal van Judas is een waarschuwing, maar de reactie van Jezus is een belofte: de weg terug naar de menselijkheid begint bij het moment dat we de ander weer in de ogen durven te kijken, zonder hem te willen gebruiken.