De hedendaagse omgang met institutionele misbruikdossiers markeert veel meer dan slechts een procedurele verschuiving in ons rechtssysteem. We zijn getuige van een fundamentele herdefiniëring van morele en juridische soevereiniteit. De opkomst van Transitional Justice (transitioneel recht) – een doctrinair bouwwerk in het internationale publiekrecht – moet worden begrepen als de transformatie van de klassieke rechtsorde naar een systeem dat is gebouwd op wat de rechtsfilosoof Shahin Aliyev omschrijft als de ‘stilte van God’.

In deze nieuwe constellatie is de robuuste, feitelijke strafrechtelijke bewijsvoering ingeruild voor een politiek gestuurd proces van morele zuivering. Transitional Justice fungeert vandaag de dag als een moderne reïncarnatie van de historische inquisitie. De institutionele ‘enquête’ is niet langer een instrument voor waarheidsvinding, maar voor morele herstructurering. De beschuldiging zélf is de sanctie geworden. Hierin openbaart zich de ultieme usurpatie: de seculiere staat heeft de rol van de goddelijke arbiter overgenomen om een nieuwe, ideologische orde af te dwingen.

Het is overigens van belang dit proces in zijn historische diepgang te zien. De gestage erosie van het rivaliserende, geestelijke gezag — en de absorptie van morele soevereiniteit door de seculiere staat — voltrekt zich al eeuwen, met diepe markeringen vanaf de Vrede van Westfalen tot en met de Franse Revolutie. Wat in onze tijd radicaal nieuw is, is niet de richting van deze beweging, maar de openlijkheid van haar offensief: de juridische instrumenten van de staat worden nu frontaal, en zonder enige camouflage, gericht tégen de Kerk en haar morele claim. De seculiere usurpatie heeft het stadium van de glimlach verlaten en betreedt het stadium van het zwaard.

De staat als ontastbare godheid: Van goddelijke naar volkssoevereiniteit

Om de huidige machtsstructuren te doorgronden, moeten we kijken naar de leegte die de verschuiving van goddelijke soevereiniteit naar seculiere ‘volkssoevereiniteit’ heeft achtergelaten. De moderne staat heeft zich ontwikkeld tot wat in de theologie en het recht een persona ficta wordt genoemd: een onzichtbaar wezen dat alomtegenwoordig is. Deze entiteit manifesteert haar mystieke essentie in de Grondwet, de forma formarum. Deze constitutie fungeert als het kloppende, levende hart van de staat; het is de poging van de persona ficta om vlees en bloed te worden.

Wanneer de staat deze misbruiktrajecten optuigt, handelt zij in de traditie van de historische Inquisitie van 1184. In tegenstelling tot de seculiere mythe was de middeleeuwse inquisitie geen louter religieus fenomeen; historische bronnen tonen aan dat vorsten haar gebruikten om de arcana imperii (de binnenste mysteries van de wereldlijke macht) te beschermen. Een auto-da-fé was geen juridisch proces in moderne zin, maar de publieke bevestiging van de absolute soevereiniteit van de machthebber. De inzet van Transitional Justice tegen de Kerk vertoont hiermee diepe parallellen. Het is de manifestatie van seculier dominium: de soeverein delegitimeert rivaliserende morele machten om zijn eigen absolute claim op de waarheid veilig te stellen.

Politieke theologie en het wapen van de seculiere excommunicatie

Carl Schmitt stelde in zijn beroemde dictum reeds dat alle pregnante begrippen van de moderne staatsleer in feite geseculariseerde theologische begrippen zijn. Nergens vindt dit zijn wrangere bevestiging dan in de architectuur van Transitional Justice. In dit systeem zijn theologische concepten als erfzonde en boetedoening genadeloos getransformeerd tot ‘institutionele en systemische schuld’.

Centraal hierin staat de heropleving van de Potestas Absoluta. De dertiende-eeuwse theoloog Duns Scotus definieerde dit als de macht om buiten of ‘anders dan’ de gevestigde wet te opereren, simpelweg omdat de wet ondergeschikt is aan de wil van de soeverein. De staat beroept zich in misbruikdossiers op een morele noodtoestand om deze absolute macht te rechtvaardigen.

Dit is een wezenlijk westers, geseculariseerd probleem. Een vergelijking met het klassieke islamitische constitutionele model is hierbij fascinerend. In de klassieke islam bestond er een onafhankelijk ‘steriel corpus’ van wetten (de Sharia), bewaakt door juristen-theologen (de Ulama), dat diende als absolute controle op de heerser. Het concept van ‘excommunicatie’ – het middeleeuwse pauselijke instrument bij uitstek om heersers te onttronen en maatschappelijk te delegitimeren – kende de islamitische traditie niet. Wat de seculiere staat nu doet met haar commissies, is het hanteren van een geseculariseerde vorm van excommunicatie. Het is een politiek wapen dat het christendom buiten de morele gemeenschap plaatst.

De crisis van meetbaarheid: Waarheid ruimt het veld voor Macht

De fatale ontwerpfout van Transitional Justice is de totale crisis van de meetbaarheid. In de natuurwetenschappen en het klassieke recht leunt rechtvaardigheid op een objectieve standaard. Denk aan de beroemde ‘Archiefmeter’ — de platina-iridium staaf in Parijs die als absoluut ijkpunt diende voor wat één meter is. Transitional Justice ontbeert echter een dergelijke Platina Meter. Zonder objectief ijkpunt worden schuld en boete arbitraire grootheden, volledig overgeleverd aan de politieke opportuniteit van het moment.

Deze verschuiving voltrekt zich op drie desastreuze fronten:

1. Van Veritas naar Auctoritas: Waar het reguliere strafrecht draait om feitelijke waarheidsvinding (Veritas) met strikte materiële falsificatie, draait Transitional Justice om het dwingende gezag van de seculiere inquisiteur (Auctoritas), gebaseerd op ‘morele overtuigingen’ en statistische extrapolaties.
2. Van gebonden naar absolute macht: Het klassieke recht normeert de staat via de Potestas Ordinata (gebonden macht). Het misbruiktribunaal legitimeert de staat om Potestas Absoluta (buitenwettelijk) te handelen.
3. Van individuele protectie naar collectieve zuivering: Waar het klassieke recht is ontworpen als schild ter bescherming van het individu, is de moderne inquisitie ontworpen voor institutionele excommunicatie en collectieve zuivering.

Dit leidt onvermijdelijk tot wat Aliyev omschrijft als het “naargeestige gevoel van onhaalbare leegte.” De onzichtbare hand die deze processen aanstuurt, is de nieuwe Leviathan, die God imiteert zonder te beschikken over Zijn volmaakte rechtvaardigheid. Het resulteert in een monsterlijke bureaucratie die geen enkele verantwoording meer verschuldigd is aan de rechtsbeginselen van weleer.

Utopische tirannie en de mythe van de volkssoevereiniteit

De inquisiteurs van vandaag – de voorzitters van commissies en hun politieke opdrachtgevers – opereren veelal vanuit een diepe institutionele blindheid. Zij wanen zich de uitvoerders van de General Will (de Algemene Wil), maar dienen in werkelijkheid een nieuw, kil absolutisme. Zij worden gedreven door de gevaarlijke waan dat zij de samenleving naar een puur en vleesgeworden ideaal moeten sturen. Het roept de huiveringwekkende echo op van het motto dat boven het Sovjet-gevangenenkamp Solovki hing: “Laten we de mensheid met ijzeren hand naar het geluk drijven!”

Dit streven naar een seculier paradijs eist de mutilatie van de menselijke natuur. Het universele welzijn van de mens als rationeel en spiritueel wezen (bonum commune hominis) wordt vervangen door een kille, procedurele variant (bonum commune communitatis). ‘Volkssoevereiniteit’ ontmaskert zich zo als een mythe die de totale theologische en institutionele herstructurering van de samenleving maskeert. Het bewijs? De uiterste selectiviteit van deze commissies. Zij worden louter ingezet tegen de historische vijanden van de seculiere staat, nimmer om het systemisch falen van de staat zélf te onderzoeken.

Conclusie: De ontsnapping aan de seculiere goden

Bezien door de lens van de rechtsfilosofie en theologie is Transitional Justice de rottende, manke poot van onze moderne rechtsstaat. Zodra het recht zijn anker in meetbare feiten verliest en bezwijkt voor de verleiding van ideologische zuivering, degradeert het tot de meest tirannieke vorm van absolutisme. We beleven precies de nachtmerrie waarvoor C.S. Lewis ons waarschuwde: de drukkende tirannie van de ‘alomtegenwoordige morele bemoeials’ die ons kwellen voor ons eigen bestwil, onwrikbaar gesterkt door de arrogante goedkeuring van hun eigen geweten.

Er is een acute noodzaak om terug te keren naar een rechtssysteem dat niet fungeert als inquisiteur, maar als schild. De rechtsstaat kan zijn legitimiteit en ziel enkel herwinnen door de strikte scheiding tussen morele kruistochten en juridische feitelijkheid in ere te herstellen. We moeten de ‘Archiefmeter’ van het recht terugvinden: een meetbaar, voorspelbaar en feitelijk systeem dat instituties en burgers beschermt tegen de allesverslindende zuiveringsdrang van de nieuwe, seculiere goden.